و معصيت برده . هرگاه اين شش برنامه ادا شد ؛ آنگاه بگو : اسْتَغْفِرُ اللَّهَ . « 1 » وجوب توبه توبه از معاصى و بازگشت از گناهان چه كبيره و چه صغيره به اتفاق جميع علما و به حكم عقل واجب است ، چنان كه محقّق طوسى در « تجريد » و علّامه در شرح آن فرموده‌اند كه : « به توبه و بازگشت دفع ضرر مىشود ، و دفع ضرر هم عقلًا واجب است . علاوه بر حكم عقل ، شرع هم حكم و امر به توبه دارد روى اين حساب شرعاً هم توبه واجب است ، و وجوب آن فورى است و تأخيرش به هيچ عنوان براى هيچ كس جايز نيست » . توبهء انسان از گناهان به فرمودهء قرآن مجيد در آيهء سوم سورهء تحريم بايد توبهء نصوح باشد . توبهء نصوح و معناى آن علّامهء مجلسى در « شرح اصول كافى » در معناى توبهء نصوح چند وجه از دانشمندان نقل كرده است : 1 - توبهء خالص و پاك در جهت رضاى حضرت حق نه به طمع بهشت و نه به خاطر ترس از عذاب . حدّ اين مرحله تا جائى است كه در « تجريد » فرموده : پشيمانى از گناه به خاطر ترس از جهنّم توبه نيست ! 2 - توبهء نصوح يعنى توبهء اندرز بخش ، به اين معنا كه مردم ديگر با ديدن توبهء او تشويق به بازگشت به حق شوند و در حقيقت وجودش در مدار توبه ، نصيحت عملى براى تمام گناهكاران باشد ، يا اين‌كه توبه آن چنان در صاحبش اثر كند كه با

--> ( 1 ) - نهج البلاغه : حكمت 417 ، وسائل الشيعة : 16 / 77 ، باب 87 ، حديث 21028 .